زمونږ زياتره قامي او اجتماعي فکر او پت پالونکي مشران او کشران همدغسې په انفرادي شخړو کښې ښکېل کړے شوي او روستو ويشتلے شوي دي، چې د جان اېډوکېټ نه وړاندې د لطيف لالا غوندې قد آور شخصيت ئې لوے مثال دے.
ښکاره خبره ده چې يو بل پسې مسلسل داسې واقعات کېدل د قام په خپل خرتوب واضحه دليل دے. خو سوال دا دے چې عطاء الله جان اېډوکېټ دا قام نه پېژندو؟ د دې قام په جذباتيت، جنونيت او خرتوب نه و خبر؟ که خبر و نو ولې ئې ترې چرته بل وطن ته کډه نه کوله؟
دا او دغسې نور ډېر سوالونه د ملګرو په ذهنونو کښې اوړي راوړي او هغوي پرېشانه کوي. خو زه چې د تاريخ په اوږدو کښې څومره پېغمبران، رشيان او اتلان وينم، نو هغوي د خپل چاپېرچل ډېر اعلی احساس او ادراک لري. هغوي ته پته وي چې زما چاپېرچل د کومې اخلاقي درجې دے. خو د دې نه باوجود هم دا ټول پېغمبران، رشيان او اتلان د قوم په ناړامو صبر کوي، زغم کوي او خپل مشن سره مخ په وړاندې قدم ږدي. زما په خيال عطاء الله جان هم د دغه تاريخي جبر ادراک لرلو. ځکه ئې قاتل ته په غټو غټو کتل، ځان ئې پرې ووژلو خو هغه ئې ونۀ وژلو.
دا به ټول خلک مني چې قام تل خپل خواخوږي زورولي، دردولي او وژلي دي. خو دا هم سوال دے، که چرې قام مهذبه، باشعوره او مترقي وے نو بيا ورته د باچاخان، ولي خان، اجمل خټک، کاکاجي صنوبر حسېن، لطيف لالا او شهيد عطاء الله جان اېډوکېټ ضرورت څه و؟
اېډوکېټ شهيد ته دا ښه معلومه وه چې زه کوم فکر لرم، کوم شعور مې حاصل کړے دے او د کومې ذهني رسايۍ خاوند يم، نو د خرو، جاهلانو او جنونيانو په مېنځ کښې به د فولادو په څادر کښې نه ګرځم… په ما به ګوذار هم کېږي، زه به غندلے کېږم هم… او يوه ورځ به داسې په اسانه، په ډک مېدان او په رڼا ورځ د خپل قام د يو فرد په لاس وژلے کېږم هم.
نو عرض دا دے چې حوصلې به نۀ غورځوو، زړونه به نۀ تنګوو او مايوسه کېږو به هم نه، ځکه چې چرته تيارۀ وي نو هم هلته د رڼا ضرورت وي. هغه که خپل روش لري نو مونږ به په خپل روش ځان قايم ساتو. د عطاء الله جان اېډوکېټ په مرګ خبره ختمه نه شوه. هغه سرخرو وۀ، دے او وي به. د قاتل مخ تور وۀ، تور دے او تور به وي.
مونږ لېوني که څوک په دار ويروي مونږ ته د يار د زلفو تار ښکاري
خو دلته يو بل اړخ هم دے چې سوچ کول پرې ضروري دي.
د تاريخ دا جبر صرف د اتلانو د قربانۍ کيسه نه ده، بلکې د قام د نفسياتو آئينه هم ده. هر کله چې يو باشعوره انسان د بې شعوره چاپېرچل په مېنځ کښې ولاړ وي، نو هغه د وخت نه مخکښې ولاړ وي، او وخت نه مخکښې ولاړ انسان اکثر د وخت په کاڼو ويشتلے شي. دا د تاريخ تکرار دے، او د شعور تقدير هم.
مونږ ته به دا خبره هم منو چې د قام د بدلون عمل تل د څو کسانو په وينو ليکلے شوے دے. نړۍ کښې انقلابونه، فکري بدلونونه او سماجي بيدارۍ چرې هم په خاموشه او بې قيمته خبرو نه دي راغلي. د هرې رڼا په شا د چا نه چا سوځېدلې وجود پروت وي.
نو که نن عطاء الله جان د دې لارې يو بل مسافر شو، نو دا د شکست اعلان نه، بلکې د تسلسل ثبوت دے.
اصل سوال دا نه دے چې هغه ولې د جبر ښکار شو —
اصل سوال دا دے چې مونږ ولې د سواليه نشانونو په خپو کښې ناست يو؟
که يو باشعوره انسان د خطر باوجود د خپل موقف نه شا نه اوړي، نو دا د هغه د فکر صداقت وي. ځکه چې فکر د ژوند د آسانتيا نوم نه وي، بلکې د وجدان د اطمينان نوم هم وي. او څوک چې د وجدان اطمينان ته د هر څه نه زيات اهميت ورکوي، هغه بيا د مرګ نه نه ويرېږي، هغه ته معلومه وي چې ژوند صرف سا اخيستل نه دي، ژوند د يو موقف لرل دي.
عطاء الله جان اېډوکېټ هم د يو کوټلي موقف سړے و.
هغه پوهېدو چې د شعور قيمت اکثر د تنهائۍ، بدنامۍ او خطر په سکرو ورکول کېږي. خو د تاريخ دا هم يو قانون دے چې د فکر مرګ نه وي. سړے مري، خو فکر ژوندے پاتې شي، ځکه چې فکر د وجود نه زيات اوږد عمر لري.
نو مونږ چې نن غمجن يو، دا غم د محبت ثبوت دے، خو مايوسي به نه کوو. ځکه مايوسي د هغه فکر سره بې وفائي ده چې هغه پرې خپل ژوند قربان کړو. که هغه د خپل مرګ نه مخکښې هم د رڼا په امکان باور لرلو، نو مونږ د هغه د مرګ نه وروستو د تيارې اقرار څنګه وکړو؟
قامونه د خپلو شهيدانو نه د وير او ماتم تاثر نه اخلي، بلکې لاره اخلي.
که مونږ صرف ژړا وکړو او خپل رويه بدله نه کړو، نو تاريخ به بار بار بيا هم خپل ځان تکرار کوي. خو که مونږ د هغه د فکر نه رڼا واخلو، نو بيا به دا قربانيانې بې نتيجې نه وي.
د افتخار ساحل صېب ليک په زړۀ پورې دے نوره مجله مې لا نۀ ده لوستې