فلسفه

( Anaxamender )
انکسامينډر
د لرغوني يونان فلسفی

دا فلسفي په ۶۱۰ ق.م شاوخوا په مايليټس ښار کښې زيږون شوې ؤ . د پيدائش کال يې حتمي نه دې خو ويلې شي چه په ۵۴۶ ق.م کښې د څلور شپيتو کالو ؤ . دا  ښار د ايونيا په سيمه کښې ؤ . د ده تړون د مايليټس د مکتب فلسفيان تالېس او اناکساګوراس سره کيږي .

تالېس چې  ړومبے فلسفي منل کيږي د دې ښار اوسيدونکے  ؤ چې  يې ويلي ؤ چې  د نړۍ ھر څه د اوبو نه جوړ دي . اناکسامينډر دا نظريه لرله چې هر څه د يو خاص عنصر نه  جور دي خو دا اوبه نه دي کوم چې  د تالېس خيال ؤ . دے د تالېس شاګرد ؤ خو د خپل فکر په بنياد يې د خپل استاز تقليد ونکړو .  دے وائي د کائنات اصلي ماده ” اپيرون ” ده چې دابې ‌حده، لامحدوده او ابدي  ماده ده چې ټول شيان ترې پيدا کيږي اوبيرته ورځي . دا اوبه ،اور ، خاوره يا هوا نه ده څنګه چې د ده په وخت کښې نورو فلسفيانو ګڼل . دې د تاليس دا نظريه هم رد کوي چې زمکه د اوبو د پاسه ګرځي او وائي چې زمکه بغير د څه سهارې نه د کائنات په مينځ کښې ده .دے وائي دا هر څه د د اپيرون نه جوړ دي . په نتيجه کښې يې متضاد پيدا کيږي او  د تضاد خبره کوي او وائي تضاد د لارې دا دنيا جوړه شوي .تضاد د اپيرون د تقسيم نتيجه ده او د هم دغه  مخالف قوتونو توازن او ژوند ته تسلسل ورکوي . تضاد بدلون ځيګوي د ھغه فکر  سره سمون خوري چې ھيراکلايټس وړاندې کړې ؤ . د کائنات نظم او تسلسل   د ظلم او انصاف  په څېر کار کوي لکه هر څه چې له اپیرون څخه پيدا شي، باید بېرته ورته لاړ شي چې نظم ورسره هم پيدا کيږي . د اپيرون چې کوم صفات دا فلسفي بيانوي زهن د يو خداے د وجود تصور ته لاړ شي . زيوس ،اپالو او ھرا يوناني خدايان ؤ او د يونان خلق دې سوچ سره بلد ؤ چې  د ھغوي خدايان لافاني دي . خو انکسامينډر مزھبي خدايان نه يادوي بلکه د طبيعي اصولو او فلسفې له لارې يو داسې ماده لټولو هڅه کوي چې کائنات د جوړيدو سوال ترې تشريع کړې شي .

دا فلسفي د ارتقا نظريه هم وړاندې کوي اګرچه ابتدائي تصور دے . دے وائي  ژوند د اوبو نه پيدا شوی، او انسان  د ھغه ځناؤره نه چې ژوند لري  ښائي  د کبانو نه پیدا شوی دی . ده په نزد انسانان نشي کولای چې له پېدايش سره سم  له خپلې مور نه بغير ژوند وکړي . روستو بيا ډارون  سائنسي اصولو ترمخه ثابته کړه چې انسان ارتقائي منزلونه نه پسته د انسان نما ځناؤر نه موجوده شکل کښې راغلې .د انکسامينډر نظر  په دې اړه د ارتقا د نظريې د پاره بنسټ ګرځيدلې .

انکسا مینډر ړومبے يونانی فلسفي ؤ چې د زمکې نقشه يې جوړه کړه. انکسا مېنډر کوشش وکړه چې د انسان لپاره د نړۍ يو علمي تصوير وړاندې کړي.دا نقشه  د مشاهدو، منطق، او فلسفې له مخې جوړه شوې وه. په دې وجه دا فلسفي ړومبې جغرافيه پوھه ھم ګڼل شي . په دغه نقشه  د زمکې شکل يې فليټ ښودلی ؤ. ھغه زمکه د يو سلينډر پشان ګڼلي وه چې په ھيڅ شي نه ده ولاړه .په فضا کښې پرته ده . دا نقشه ګو چې مکمله نقشه نه ده خو په دغه وځت د موجود علم مطابق وه . دا نقشه په اصلي شکل کښې نشته خو تاريخ پوھانو  په خپلو کتابونو کښې د ھغې شکل جوړ کړے . انکسامينډر په غور سره به د دنيا مشاھده او مطالعه کوله او خپل توجيعات به يې وراندې کول .دے وائي فطرت په قوانينو چليږي . ده دا اندازه هم لګولي وه چې  نمر ډير لوئے وجود لري او د زمکې نه ډير لرې  او دومره لرې چې عکس يې مونږ ته ورکوټے ښکاري .

د دغه وخت فلسفيانو خپل ليکونه په مکمله توګه محفوظ نه دي پاتې شوي . د انکسامينډر په حقله زيات تر معلومات د ده شاګرد  تيوفاټس او ارسطو له مخې راغلي .  دے فلسفي، فزیکس، جغرافیې او حیاتي علومو لپاره  نوې لارې پرانیستې .