د سليم راز سونيټ “انتظار” تنقيدي جاج

د سلیم راز سونیټ “انتظار” د انسان د انتظار د نفسياتي او احساسي حالت انځور وړاندې کوي. شاعر ښائي چې کله انسان د چا یا د کوم خبر په طمعه وي نو د هغه ذهن او احساسات ګډوډ شي. خاموشي ورته هم د اواز په شان احساسېږي، خندا په ژړا بدلېږي او یوه لنډه لمحه ورته د کال په شان اوږده ښکاري. د انتظار شدت دومره زیات شي چې انسان حیران او بې وسه شي، سترګې ئې په هر لور ګرځي او د چاپېرچل فضا ورته لکه د اضطراب اور معلومېږي. په آخره کښې شاعر دا څرګندوي چې که څه هم انسان د خپل ژوند نه هم تېرېدلی شي خو د انتظار ستړیا او بې قراري د زړه نه نه وځي. نو د دې سونیټ اساسي مفهوم دا دے چې انتظار د انسان په ذهن، احساس او د وخت په ادراک ژور اغېز کوي او هغه له اندرون اضطراب او ستړیا سره مخامخ کوي.
“انتظار” د سونیټ د عمومي ادبي اصولو له مخې 14 مصرعې لري. سونیټ عموماً درې څلوریزې (quatrains) او یو جوړه مقطع (couplet) لري. د دې سونیټ جوړښت او rhyme scheme (قافیه بندي) داسې څرګندېږي:
abab, cdcd, efef, gg
چې د ويليم شيکسپير د سونيټ اصول ئي پکښې کارولي دي .
د سلیم راز سونیټ “انتظار” د ادبي ادراکياتو شعريات له نظره ډېر غني نظم دے ځکه چې پکښې د انتظار تجربه د انسان د ذهن، احساس او ادراک له لارې انځور شوې ده.
د ادبي ادراکياتو شعريات د اصولو په تله ئي که وتللے شي نو ډيرې ژورې نقطې پکښې رابرسېره کيږي .

ذهني انځورونه (Mental Imagery)
ادبي ادراکيات وائي چې شعر د لوستونکي په ذهن کښې تصویري تجربه پیدا کوي.
لکه دې شعر ته ګوره

“خبر لوڅه خاموشي وي
اواز نه وي اواز راشي”
دلته لوستونکي دوه متضاد تصویرونه تصور کوي: يو خاموشي بله ناڅاپي اواز
دا حالت د انتظار د نفسياتي تجربې انځور دے ځکه چې په انتظار کښې انسان هر اواز ته متوجه وي.

“چاپېر چل ورته سور اور شي”
دلته ذهن داسې تصویر جوړوي: انسان ، چاپېره دنیا او اور . انتظار انسان ته داسې ښکاري لکه ټوله فضا چې تود او ګرم اضطراب ګرځېدلے وي.

مفهومي استعاره (Conceptual Metaphor)
ادراکي تنقید وائي چې انسان انتزاعي احساسات د استعارو له لارې درک کوي نو په دې سونیټ کښې څو اهمې استعاري نقشې شته لکه
انتظار اور ، اضطراب لمحه کال ، د وخت اوږدېدل
سترګې څلور شي چې په شدت سره په يوه نقطه مرکوز شي .
“لمحه ودرېږي سم کال شي”
دلته شاعر د وخت ادراک بدلوي . دلته حقیقي وخت ډير لږ وي خو ذهني وخت ډېر اوږد شي
نو استعاري نقشه داسې ده انتظار اوږد وخت کښې بدل شي .
ذهني چوکاټ
(Schema Theory)

ادبي ادراکياتو شعريات وائي چې لوستونکي د شعر معنا د خپل ذهني تجربې له لارې جوړوي. د دې شعر لوستونکی عموماً تجربه لري:
د چا انتظار ، د خبر انتظار او که د ملاقات انتظار
نو کله چې دا مصرع لولي:
“زړۀ کښېني پاسي بدحال شي”
نو ذهن سمدستي دا چوکاټ فعالوي چرته چې انتظار ، بې قراري او نفسياتي دباو وي .

احساسي ادراک
(Emotional Cognition)
دا سونیټ د احساساتو تدریجي حرکت ښائي
د احساساتو ترتیب
اوله خاموشي وي چې په اضطراب کښې بدله شي او بيا هغه په لېونتوب کښې بدله شي چې په نتيجه کښې بنده ستړے کړي .
په شعر کښې دا سفر داسې دی: خاموشي ، احساساتي ګډوډي ، نفسياتي دباو او ستړے انتظار

“بنده وچ لکه لرګے شي”
دا د اضطراب طبيعي اثر ښائي یعنې انتظار د انسان په جسم ډير ژور اثر غورځوي .

ذهني دخول (Deictic Shift)
ادبي ادراکيات وائي چې لوستونکي کله کله د شعر نړۍ ته داخل شي.
په دې مصرعو کښې
“نظر داسې لېونے شي
چې دا دوه سترګې څلور شي”
لوستونکی داسې احساس کوي لکه هغه خپله انتظار کوي او خپله خواوشا ته ګوري
نو شعر لوستونکي د خپل احساس برخه ګرځوي.

د وخت ادراک
(Temporal Cognition)
دا شعر د وخت نفسياتي ادراک ښائي
“لمحه ودرېږي سم کال شي”

په ادراکي تنقید کښې دا پدیده داسې تشریح کېږي
کله چې انسان اضطراب کښې وي نو ذهن د وخت رواني ورو ورو احساسوي.
نو شاعر د انتظار فلسفه داسې بیان کړې‌ چې انتظار د وخت اوږدېدل محسوس کړي .

د شعر ادراکي جوړښت:
که د شعر ټول ادراکي حرکت وګورو نو دا درې مرحلې لري:
په اوله مرحله کښې خاموشي او احساس دے لکه مصرعه
“خبر لوڅه خاموشي وي”
په دوهمه مرحله کښې نفسياتي ګډوډي وي لکه مصرعه
“نظر داسې لېونے شي”
په دريمه مرحله کښې ستړیا ده لکه مصرعه
“زړۀ ستړے انتظار وي”

نو د شعر ذهني نقشه داسې ده: انتظار ، اضطراب ، ذهني ګډوډي او ستړیا

د ادبي ادراکياتو شعريات له مخې د سلیم راز دا سونیټ درې مهم ادراکي خصوصيات لري:
د وخت ادراکي بدلون چرته چې لمحه چې په کال بدليږي
احساسي تصویرونه چرته چې اور، خاموشي او لرګی بيان شوي دي
ذهني تجربوي چوکاټ چې انتظار او اضطراب دي
نو دا سونيټ یوازې د انتظار بیان نه دے بلکې د انتظار د رواني تجربې ادراکي انځور هم دے.

د سلیم راز د سونیټ “انتظار” که د Cognitive Poetics (ادبي ادراکياتو شعريات) په تناظر کښې ختمي نتيجه راويستلے شي نو واضحه به شي چې شاعر د انتظار تجربه یوازې د موضوع په توګه نه بلکې د انسان د ذهني او احساسي ادراک د یوې ژورې تجربې په توګه هم وړاندې کوي. په دې سونيټ کښې خاموشي، اواز، لمحه، کال، اور او ستړې سترګې هغه ادراکي تصویرونه دي چې د لوستونکي په ذهن کښې د انتظار یو ژوندے ذهني ماډل جوړوي. شاعر ښائي چې انتظار د انسان د وخت ادراک بدلوي (لمحه کال ګرځي)، د احساساتو حالت ګډوډوي (خندا ژړا ته اوړي) او د ذهن ارتکاز دومره زیاتوي چې انسان هر حرکت او هر اواز ته متوجه شي. د ادبي ادراکياتو له مخې د سونيټ اصلي اغېز دا دے چې لوستونکي د دې تجربې له لارې خپله هم د انتظار د نفسياتي حالت احساس کوي او د شاعر له ذهني نړۍ سره یو ادراکي تړون پیدا کوي. . په دې سونيټ کښې د سليم راز تجربه د انسان د ذهن، احساس او د وخت د درک په جوړښت کښې بدلون راولي او همدا ادراکي تجربه د نظم اصلي معنا او اثر پيدا کوي .